Building A Justice Agent Part-02

 "ရုတ်တရက် ဒေါသအလျောက် ကျူးလွန်ခြင်း" (Grave and Sudden Provocation) သည် လူသတ်မှု (Murder) မှ လူသတ်မှုမမြောက်သော ပြစ်မှု (Culpable Homicide Not Amounting to Murder) သို့ ပြောင်းလဲသွားစေနိုင်သည့် အလွန်အရေးကြီးသော ခြွင်းချက် (Exception) ဖြစ်ပါသည်။

ဤခြွင်းချက်တွင် "ဖြစ်ပျက်ရမည့် အချက်များ" (Positive Conditions) သာမက "မဖြစ်ရမည့် တားမြစ်ချက်များ" (Negative Provisos) ပါ ပါဝင်နေသဖြင့် Logic တည်ဆောက်ပုံသည် ယခင်တစ်ခုထက် ပိုမိုရှုပ်ထွေးပြီး စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပါသည်။

အဆင့်ဆင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကြည့်ကြပါစို့။

---

အဆင့် (၁) - ကိန်းရှင်များ (Variables)

• x = ပြုလုပ်သူ (Accused)
• y = ရန်စသူ (Provoker / Victim)
• p = ရန်စသည့် အပြုအမူ (Provocation)
• a = သေစေသော ပြုလုပ်မှု (The killing act)

---

အဆင့် (၂) - အဓိက လိုအပ်ချက်များ (Positive Conditions)

ရာဇသတ်ကြီး ဥပဒေအရ ဤခြွင်းချက်ရရန် အောက်ပါအချက်များ ပြည့်စုံရပါမည်-

1. Grave: ရန်စမှုသည် ကြီးလေးရမည်။
2. Sudden: ရုတ်တရက် ဖြစ်ပွားရမည်။
3. Loss of Self-Control: ထိုရန်စမှုကြောင့် မိမိစိတ်ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်စွမ်း ကုန်ဆုံးသွားရမည်။
4. Causal Link: ထိုစိတ်လွတ်နေစဉ်အတွင်း (အရှိန်မသေခင်) သတ်ဖြတ်မိခြင်း ဖြစ်ရမည်။

Logic Predicates များမှာ:

• Provokes(y, x, p): y က x ကို p ဖြင့် ရန်စသည်။
• IsGrave(p): p သည် ကြီးလေးသော ကိစ္စဖြစ်သည်။
• IsSudden(p): p သည် ရုတ်တရက် ဖြစ်ပျက်သည်။
• DeprivesControl(p, x): p ကြောင့် x ၏ ထိန်းသိမ်းနိုင်စွမ်း ကင်းမဲ့သွားသည်။
• CommitDuringLossOfControl(x, a): x သည် စိတ်မထိန်းနိုင်ဖြစ်နေစဉ် a ကို ကျူးလွန်သည်။

---

အဆင့် (၃) - တားမြစ်ချက်များ (Provisos / Negative Conditions)

ခြွင်းချက် (Exception) ရရှိရန် အောက်ပါအချက်များနှင့် မငြိစွန်း ရပါ (Provisos ၃ ချက်)-

1. ရန်စမှုကို မိမိဖာသာ ရှာကြံယူခြင်း မဖြစ်ရ (Not self-sought).
2. ဥပဒေနှင့်အညီ လုပ်ဆောင်သော ဝန်ထမ်းအား နာကျင်စေခြင်း မဖြစ်ရ (Not lawful act by public servant).
3. ကာကွယ်ခုခံပိုင်ခွင့် (Private Defense) အရ လုပ်ဆောင်သူကို နာကျင်စေခြင်း မဖြစ်ရ (Not lawful private defense).

Logic Predicates များမှာ:

• SoughtProvocation(x): x ကိုယ်တိုင်က ရန်စမှုကို ရှာကြံဖန်တီးသည်။
• LawfulPublicServant(y, p): y သည် နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းဖြစ်ပြီး ဥပဒေအရ p ကို လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်။
• LawfulDefense(y, p): y သည် ကာကွယ်ခုခံပိုင်ခွင့်အရ p ကို လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်။

---

 

အဆင့် (၄) - ပြီးပြည့်စုံသော Logic ပုံသေနည်း (Complete Logic Formula)

AI သည် ဤခြွင်းချက် အကျုံးဝင်သလား (Is Valid Exception?) ကို ဆုံးဖြတ်ရန် အောက်ပါ Logic ကို စစ်ဆေးရပါမည်။

ExceptionApplies(x,y,a) ⟺ ∃p[(Provokes(y,x,p) ∧ IsGrave(p) ∧ IsSudden(p)) ​ ​ ∧ (DeprivesControl(p,x) ∧ CommitDuringLossOfControl(x,a))] ∧  ¬(SoughtProvocation(x) ∨ LawfulPublicServant(y,p) ∨ LawfulDefense(y,p))

Logic ဖတ်နည်း:

ခြွင်းချက် အကျုံးဝင်ရန်မှာ...

1. ရန်စမှုတစ်ခု p ရှိရမည်။ ထို p သည် ကြီးလေးရမည်၊ ရုတ်တရက်ဖြစ်ရမည်။
2. ထို p ကြောင့် x စိတ်မထိန်းနိုင်ဖြစ်ကာ ထိုအချိန်အတွင်း သတ်လိုက်ခြင်းဖြစ်ရမည်။
3. သို့သော် (AND) - x ကိုယ်တိုင် ရန်စမှုကို မရှာကြံရ၊ y သည် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော ဝန်ထမ်းမဟုတ်ရ၊ သို့မဟုတ် ကာကွယ်ခုခံသူ မဟုတ်ရ။

---

အဆင့် (၅) - Python Code ဖြင့် တည်ဆောက်ပုံ (Example)

အထက်ပါ Logic ကို လက်တွေ့ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်တွင် Decision Tree ပုံစံဖြင့် ဤသို့ ရေးသားနိုင်ပါသည်-

Python

def check_provocation_exception(provocation, actor, victim, act):
    # Step 1: Check Positive Conditions (ဖြစ်ကို ဖြစ်ရမည့် အချက်များ)
    is_grave = check_gravity(provocation) # ကြီးလေးသလား
    is_sudden = check_suddenness(provocation) # ရုတ်တရက်လား
    lost_control = check_psychological_state(actor, provocation) # စိတ်ထိန်းနိုင်စွမ်း လွတ်သလား
    immediate_act = (act.time - provocation.time) < "COOLING_OFF_PERIOD" # ဒေါသအရှိန်မသေခင်လား
    basic_requirements = is_grave and is_sudden and lost_control and immediate_act
    if not basic_requirements:
        return False # အခြေခံအချက်များ မပြည့်စုံလျှင် ခြွင်းချက်မရပါ
    # Step 2: Check Provisos (မဖြစ်ရမည့် တားမြစ်ချက်များ)
    # Proviso 1: မိမိဖာသာ ရန်စမှု ဖန်တီးသလား
    self_sought = (provocation.initiator == actor)
    
    # Proviso 2: တရားဝင် ဆောင်ရွက်နေသော ဝန်ထမ်းလား
    public_servant_act = (victim.is_public_servant) and (provocation.is_lawful_duty)
    
    # Proviso 3: ကာကွယ်ခုခံပိုင်ခွင့် သုံးနေသူလား
    private_defense_act = (provocation.is_self_defense)
    # တားမြစ်ချက် တစ်ခုခုနှင့် ငြိနေသလား
    provisos_violated = self_sought or public_servant_act or private_defense_act
    if provisos_violated:
        return False # တားမြစ်ချက် ငြိနေလျှင် ခြွင်းချက်မရပါ
    # Step 3: Final Result
    return True # ခြွင်းချက်ရသည် (လူသတ်မှုမမြောက်၊ ပုဒ်မ ၃၀၄ သို့ ပြောင်းလဲ)

 

AI အတွက် စိန်ခေါ်မှု (The Challenge for AI)

ဒီနေရာမှာ AI အတွက် အခက်ခဲဆုံးက "Grave" (ကြီးလေးသော) ဆိုတဲ့ စကားလုံးဖြစ်တယ်။ လူတစ်ယောက်အတွက် ကြီးလေးသော ရန်စမှုသည် အခြားတစ်ယောက်အတွက် ရယ်စရာ ဖြစ်နေနိုင်ပါတယ်။

• AIMA စာအုပ်အရ ဤကဲ့သို့သော ဝေါဟာရများကို Fuzzy Logic (သို့မဟုတ်) Machine Learning (ယခင် စီရင်ထုံးများကို သင်ကြားပေးထားခြင်း) ဖြင့် ဖြေရှင်းရပါမည်။ IsGrave(p) သည် True/False အစား 0.8 (၈၀% ကြီးလေးသည်) ဟူသော တန်ဖိုးမျိုး ထွက်လာအောင် တည်ဆောက်ရလေ့ရှိတယ်။